ਯੂ.ਪੀ. ਵਿੱਚ ਆਲੂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ, ਗਊ ਮੂਤਰ 10 ਰੁਪਏ ਲੀਟਰ

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੁਲੰਦਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਿਆਨਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਨਰਸੈਨਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 10 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਗਊ ਮੂਤਰ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦਾ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘ਨਰਸੈਨਾ ਆਰਗੈਨਿਕ ਫ਼ਾਰਮਰ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਟਿਡ’ ਨਾਮਕ ਕਿਸਾਨ ਉਤਪਾਦਕ ਸੰਗਠਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ (ਜੈਵਿਕ) ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਨਰਸੈਨਾ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ 15 ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲਗਭਗ 300 ਔਰਤਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 500 ਲੀਟਰ ਗਊ ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 6000 ਵਰਗ ਫ਼ੁੱਟ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਲੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਗਊ ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰਲ, ਪਾਊਡਰ ਤੇ ਦਾਣੇਦਾਰ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਹਾਂਵਾਚਕ ਪਹਿਲੂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਟਰਨਰੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਊ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਨੀਮ, ਧਤੂਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਨਸਪਤੀ ਅਰਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਵਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੰਗਸ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਪਰਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਟਮਾਟਰ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ’ਤੇ 70 ਤੋਂ 80 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਣ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਕਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੋਮੂਤਰ ਵੇਚ ਕੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਗੋਮੂਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮੈਡੀਕਲ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਚਿਤਾਵਨੀਪੂਰਨ ਤੱਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ, ਆਈ.ਸੀ.ਐਮ.ਆਰ. ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਊ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕੈਂਸਰ, ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਜਾਂ ਇਨਫ਼ੈਕਸ਼ਨਾਂ) ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਠੋਸ ਕਲੀਨਿਕਲ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ‘ਇੰਡੀਅਨ ਵੈਟਰਨਰੀ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ’ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਖ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਅਣਸ਼ੋਧਿਤ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ੇ ਗਊ ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ  ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਅਤੇ ਇਨਫ਼ੈਕਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਸੇਵਨ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸਿਆਸੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਿੱਖੀ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਚੋਣ ਸਟੰਟ’ ਕਰਾਰ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਲੂ ਉਤਪਾਦਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ ਦਾ ਭਾਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਹ ਫ਼ਸਲ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੇਪਰ ਲੀਕ, ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਰਗੇ ਭਖਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਆਗਾਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਊ ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਗੌ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਰਗੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਡਰਾਮਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ, ਰਸਾਇਣ ਮੁਕਤ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿਗਰ ਕਦਮ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਗੋਧਨ ਨਿਆਏ ਯੋਜਨਾ’ ਤਹਿਤ 2 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ ਗੋਬਰ ਅਤੇ 4 ਰੁਪਏ ਲੀਟਰ ਗਊ ਮੂਤਰ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬਨਾਸਕਾਂਠਾ ਵਿੱਚ ਵੀ 10,000 ਲੀਟਰ ਦੀ ਗੋਮੂਤਰ ਡਾਇਰੀ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਆਧਾਰਿਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗਊਮੂਤਰ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਲੌਕਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਵਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਅਸਲ ਕਿਸਾਨੀ ਮੁੱਦਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ, ਆਲੂ-ਗੰਨਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ) ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਫ਼ੇ-ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਪਰਖਣਾ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ।