ਇਰਾਨ-ਅਮਰੀਕਾ ਜੰਗ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ: ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਮਹਾਂ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ

ਬਲਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ
9815700916
ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਤਣਾਅ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜੰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 17 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਜਤਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ  ਰਹਿ ਸਕੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ 10 ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਰਾਨ ਨੇ ਵੀ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ੌਜੀ ਅੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਇਹ ਜੰਗ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ?
ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸਮਝੌਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੀਂਹ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।  ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਧਾਰਾ 5 ਅਨੁਸਾਰ ਇਰਾਨ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਓਮਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਓਮਾਨ ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਸਥਾਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਈਰਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਪ੍ਰਭੂਤਾ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਰਾਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਝੌਤੇ ਅਧੀਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤੇਲ ਬਰਾਮਦਾਂ ’ਤੇ ਰੋਕਾਂ ਹਟਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵੱਲੋਂ ਲਿਬਨਾਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਹੂਤੀ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ) ਨੇ ਰੈੱਡ ਸੀ (ਲਾਲ ਸਾਗਰ) ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
 ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿੰਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ?
ਜੰਗ ਦੇ ਇਸ ਤਾਜ਼ਾ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੌਰਡਨ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨੀ ਡਰੋਨ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 17 ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਾਸ ਦੀ 19 ਸਾਲਾ ਇਸਾਬੇਲਾ ਗੋਂਜ਼ਾਲੇਸ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਦੇ 25 ਸਾਲਾ ਟਾਇਲਰ ਫੀਹਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ)। ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਹਰ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ’।  
ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਅੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੁਲਾਂ, ਪਾਵਰ ਗਰਿੱਡਾਂ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਰਾਨ ਨੇ ਕੁਵੈਤ, ਬਹਿਰੀਨ ਅਤੇ ਜੌਰਡਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਡਿਫੈਂਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਹੋਰਮੁਜ਼ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤੇਲ ਦੇ ਟੈਂਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਠੱਪ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।
ਕਿਸ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ?
ਨੁਕਸਾਨ: ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ (ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ) ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਯੂ.ਏ.ਈ., ਕੁਵੈਤ, ਕਤਰ) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਘਾਟੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਅਲੀ ਖਾਮੇਨੇਈ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਿਸ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਤੁਰਕੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਕਲਪਿਕ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ ਅਮਰੀਕਾ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਚੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੂਟਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ?
 ਹੋਰਮੁਜ਼ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ 20% ਤੇਲ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਤੇਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਬ੍ਰੈਂਟ ਕਰੂਡ ਤੇਲ ਦੀ ਕੀਮਤ 86 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰੋਲ ਦੀ ਕੀਮਤ 4 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਗੈਲਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ।
ਹੋਰਮੁਜ਼ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਰਗੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ‘ਵਾਰ-ਰਿਸਕ’ ਬੀਮਾ  ਇੰਨਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਭੇਜਣੇ ਘਟਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲੋਬਲ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕੀ ਇਹ ਜੰਗ ਰੁਕੇਗੀ? ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ ਜਲਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ‘ਕਦੇ ਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੰਗ’  ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਜੰਗ (ਜਿਵੇਂ ਇਰਾਕ ਜਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ) ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ, ਸਾਈਬਰ ਹਮਲਿਆਂ, ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਲੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
 ਭਾਵੇਂ ਓਮਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਇਰਾਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰਮੁਜ਼ ’ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਰਾਨ ਇਸ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
 ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੀਮਤ ਜੰਗ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਖੇਤਰੀ ਮਹਾਂ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦਾ ਨਵਾਂ ਜੰਗੀ ਦੌਰ:  ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ
ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ, ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਯਮਨ ਦੇ ਹੂਥੀ ਬਾਗੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਿੰਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। ਹੋਰਮੁਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਡਰੋਨ/ਮਿਸਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਸਰਗੇਈ ਪੋਲੇਤਾਏਵ  ਨੇ  ਆਰਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜ਼ੋ ਰੂਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ ਵਿਚ  ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉਪਰ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਏ ਪਿਛਲੇ ਸਮਝੌਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਥਾਈ ਰਾਹਤ ਸਨ, ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
 ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਸਲ ਜੰਗ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਪ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਜੰਗ ਨੇ ‘ਇਰਾਨੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ  ਕਤਲਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਹੋਰਮੁਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ’ ਵਰਗੀਆਂ ਖਤਰਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਗੱਲ) ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
 ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਬਦਲੇ ਸਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅੱਜ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਅਤੇ ਸਸਤੇ ‘ਸ਼ਾਹੀਦ ਡਰੋਨਾਂ’ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਸੱਤਾ ਬਦਲ’ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ।
 ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।
ਸੱਚਾਈ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬੰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਰਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਸਰਗੇਈ ਪੋਲੇਤਾਏਵ ਦਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ  ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ‘ਜੰਗ ਅਤੇ ਜੰਗਬੰਦੀ’ ਦਾ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਸਥਾਈ ਸਮਝੌਤੇ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।