ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ: ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਬਣੀ ਖੰਡਰ

ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰੋਹਰ

 ਪਾਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਣ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਟਾਈਮਜ਼ ਬਿਊਰੋ 

ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ/ਲਾਹੌਰ- ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਧਰੋਹਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਹਾਲਤ  ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਮਾਧ ਖੰਡਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਾਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਐਲਾਨ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਕਾਰਨ ਤਬਾਹੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਡਾ. ਸਤਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੇ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਨੇ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪਾਕਿ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ।  ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, 171 ਗੁਰਦੁਆਰੇ  ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨੇ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੀਆਂ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫਿਰਕੂਆਂ ਵਲੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਤੇ ਮੌਬ ਅਟੈਕ ਵੀ ਵਧ ਰਹੇ ਨੇ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, 2020 ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਿੱਖਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ  ਪਾਕਿ ਦੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗੰਦਗੀ ਤੇ ਅਣਦੇਖੀ ਕਾਰਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ।  ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ  ਨੇ, ਜੋ ਪਾਕਿ ਨੂੰ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਲਈ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਾਰਨ  ਇਹ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਨੇ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਸਮਾਧਾਂ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਖੰਡਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਨੇ।

ਕਿਹੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਐਲਾਨੀਆਂ: 

ਪਾਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ।  ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ (ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ), ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਲਾਹੌਰ), ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ (ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ), ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬੇਰੀ (ਸਿਆਲਕੋਟ), ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਪੇਸ਼ਾਵਰ) ਆਦਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਟ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੋਨੂਮੈਂਟਸ ਸਿੱਖ ਯੁੱਗ ਦੇ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ (ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ), ਬਾਲਾਹਿਸਾਰ ਫੋਰਟ ਤੇ ਗੋਰ ਘੱਟਰੀ। ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਟ ਤੇ ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਗਾਰਡਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨੇ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੇ।ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਸੈਕਰਡ ਸਾਈਟ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਢਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ। 1992 ਵਿੱਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ 4-5 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ਾ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਹਵਿੰਡੀ, ਹੁਦਿਆਰਾ ਤੇ ਜਹਮਾਨ ਵੀ ਬਾਰਡਰ ਨੇੜੇ ਖੰਡਰ ਨੇ।

ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ

ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1756 ਜਾਂ 1760 ਵਿੱਚ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰ ਚਰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਈ ਦੇਸਾਂ ਕੌਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਤੇ 1770 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ: ਪਹਿਲਾ ਮਾਈ ਮਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਤੇ ਦੂਜਾ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੋਹਤਾਸ ਫੋਰਟ ਤੇ ਕੋਟਲੀ ਅਹੰਗਰਾਂ ਜਿੱਤੇ, ਰਸੂਲ ਨਗਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਤੇ ਚੱਠਾ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਨਹੀਆ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੰਮੂ ਨੂੰ ਜਿਤਿਆ ਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਕਾਈ ਤੇ ਕਨਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀਆਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕਨਫੈਡਰੇਸੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ  1792 ਵਿੱਚ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਫੋਰਟ ਵਿੱਚ  ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।

ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਲੋੜ

ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਯੁੱਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 1823 ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ 12 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੇ ਬਣੀ। ਇਹ ਸਮਾਧ ਸਿੱਖ ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਕਿ ਨੂੰ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਰਾਹੀਂ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਢਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ  ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਪਾਕਿ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਵੀ ਡਿਜ਼ਾਸਟਰ ਰਿਸਕ ਰਿਡਕਸ਼ਨ ਲਈ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਰਾਸਤੀ ਆਰਗਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਗੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਪਾਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।