ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਚਿਤਾਵਨੀ

ਖਾਸ ਖ਼ਬਰ

ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਮਚੀ ਤਬਾਹੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਲਬੇ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਘਰਾਂ, ਉੱਜੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਚੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਦਨਾਕ ਮੰਜ਼ਰ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ (ਯੂ.ਐੱਨ.) ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ ’ਤੇ ਤੜਥਲੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਇਸ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਹੁਣ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਰੂ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2015 ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੈਰਿਸ ਜਲਵਾਯੂ ਸਮਝੌਤੇ ਦੌਰਾਨ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੱਦ (1.5 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੀਮਾ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਚੁਣੌਤੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਲਾਲ ਲਕੀਰ ਟੱਪ ਚੁੱਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਹੇਠਾਂ ਕਿਵੇਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਕੋਈ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹਾਦਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਸੰਭਾਵਿਤ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਟ੍ਰੇਲਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵੱਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਨੇ ਆਲਮੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਲੋਬਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ 0.1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਗੂਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੱਖਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਮਾਰੂ ਮਾਰ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮੁਲਕ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਟੌਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਟੌਤੀਆਂ ਤਹਿਤ ਭੂ-ਖਿਸਕਣ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਅਗਾਊਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਵਿੱਤੀ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮਦਦ ਵੀ ਠੱਪ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਮਲਬੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਕਰਮੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਗਾਊਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸ ਜਾਨੀ-ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ?
ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਸਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਸ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਅਤੇ ਆਲਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਠੋਸ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪੱਛੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੇਵੱਸੀ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਰਿਕਾਰਡ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਧਨਾਢ ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾ ਦਿਖਾਈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਗਲ ਲੈਣਗੀਆਂ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਈ  ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਤੇ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਕਿਵੇਂ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ
ਪੰਜਾਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧੇ ਅਸਰਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਬਾਰਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਝੀਲਾਂ  ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਝੀਲਾਂ ਟੁੱਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਲਬਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਉੱਪਰਲੇ ਕੈਚਮੈਂਟ ਏਰੀਆ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਝੀਲ (ਭਾਖੜਾ ਜਲ ਭੰਡਾਰ) ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਫਲੱਡ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਡੈਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਦੀ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵਾਧੂ ਬਾਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਡੈਮ ਦੇ ਓਵਰਫਲੋਅ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੋਪੜ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ 2023 ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਬਾਰਸ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲਣ ਕਾਰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣਗੇ, ਪਰ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਸੁੰਗੜ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਸਤਲੁਜ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘਟਦੇ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਜਾਵੇਗੀ।
ਪੰਜਾਬ ਭਾਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਸੂਬਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਮਿਆਜ਼ਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁਗਤਣਾ ਪਵੇਗਾ।